Kiedy siać lucernę? Terminy siewu, przygotowanie i pielęgnacja

Sto bel siana z hektara czy raptem połowa – o tym często decyduje lucerna. Jeśli zastanawiasz się, kiedy siać lucernę i jak o nią dbać, jesteś we właściwym miejscu. Z tego tekstu dowiesz się, jakie terminy siewu wybrać, jak przygotować glebę i jak pielęgnować plantację, żeby plon był wysoki i stabilny.

Dlaczego warto siać lucernę?

Lucerna siewna (Medicago sativa) od setek lat karmi bydło, owce i kozy, a jednocześnie poprawia jakość gleby. Roślina pochodzi z Bliskiego Wschodu, gdzie stosowano ją także jako środek wzmacniający organizm. Dziś w polskich gospodarstwach liczy się głównie jej wysoka zawartość białka, głęboki system korzeniowy i bardzo dobra wartość paszowa.

W praktyce lucerna jest uprawiana na kiszonkę, siano i nasiona. Jej zielonka zawiera sporo białka, beta–karotenu, cynku, magnezu, manganu, selenu, potasu i wapnia, dlatego sprawdza się w dawkach dla krów mlecznych, opasów i koni. Dodatkowo lucerna to jeden z najlepszych przedplonów, bo spulchnia glebę, ogranicza zachwaszczenie i wzbogaca stanowisko w azot wiązany przez bakterie brodawkowe.

Wartość paszowa lucerny

Dla wielu hodowców lucerna jest podstawą wysokobiałkowej dawki objętościowej. Roślina daje kilka pokosów w roku, a dobrze prowadzony lucernik może utrzymać wysokie plonowanie przez 3–4 lata. Pasza z lucerny ma wysoki udział białka ogólnego i energii, a przy tym naturalnie dostarcza witamin z grupy B i związków mineralnych, co ogranicza ilość drogich dodatków w mieszankach treściwych.

Lucerna sprawdza się zarówno w formie siana, jak i kiszonki z bel lub silosu. Dobrze podsuszone i zebrane w odpowiedniej fazie rośliny zachowują liście, które są najbardziej wartościową częścią plonu. W wielu gospodarstwach produkujących mleko to właśnie wysokiej jakości lucerna pozwala utrzymać dobrą wydajność krów, przy jednoczesnym obniżeniu kosztu białka w dawce.

Wpływ lucerny na glebę

Głęboki, sięgający nawet kilku metrów system korzeniowy lucerny działa jak naturalne „narzędzie uprawowe”. Korzenie penetrują zbitą glebę, poprawiają jej strukturę i ułatwiają infiltrację wody. Z głębszych warstw podłoża lucerna „wyciąga” składniki pokarmowe do warstwy ornej, z czego korzystają rośliny następcze, szczególnie zboża i rzepak.

Lucerna wzbogaca glebę w substancję organiczną oraz azot dzięki bakteriom brodawkowym z rodzaju Rhizobium. Korzenie wydzielają związki, które rozpuszczają trudno dostępne formy fosforu i innych pierwiastków. Po zakończeniu użytkowania lucernika pole jest pulchne, mniej zachwaszczone i lepiej zaopatrzone w składniki, co widać wyraźnie po plonie następnych upraw.

Znaczenie lucerny dla zapylaczy

Kwiaty lucerny są miododajne i długo utrzymują się na roślinach. Dla pszczół miodnych i dzikich zapylaczy plantacja lucerny jest cennym źródłem nektaru i pyłku w okresie letnim. Pola, na których rośnie lucerna, przyciągają owady, dzięki czemu w okolicy rośnie też zapylenie innych upraw, choćby rzepaku czy facelii.

W gospodarstwach stawiających na rolnictwo zrównoważone lucerna łączy funkcję wartościowej paszy i rośliny poprawiającej bioróżnorodność. Bogaty pożytek z kwiatów lucerny przekłada się na wysoką aktywność pszczół, co ma znaczenie również przy produkcji nasion lucerny.

Jakie wymagania ma lucerna siewna?

Lucerna jest rośliną ciepłolubną i wrażliwą na kwaśne podłoże. Lubi stanowiska przewiewne, zasobne w składniki pokarmowe, z głęboką warstwą orną. Słabo radzi sobie na piaskach, glebach podmokłych i na polach o wysokim poziomie wód gruntowych.

Gleba i odczyn pH

Najlepiej plonuje na glebach kompleksu pszennego oraz żytniego dobrego i bardzo dobrego. Podłoże powinno być średnio zwięzłe, dobrze napowietrzone i umiarkowanie wilgotne. Zbyt ciężka, zlewna gleba ogranicza rozwój korzeni, a bardzo lekka nie utrzyma odpowiedniej wilgotności w strefie siewu.

Lucerna wymaga pH w przedziale 6,5–7,0. Na glebach kwaśnych trzeba wcześniej wykonać wapnowanie. Na podłożach lekkich stosuje się najczęściej wapno węglanowe, a na ciężkich i średnich wapno tlenkowe, najlepiej jesienią, z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem przed siewem. Tylko wtedy korzenie i bakterie brodawkowe mogą w pełni wykorzystać potencjał stanowiska.

Przy zbyt niskim pH lucerna słabo wschodzi, gorzej zimuje i szybciej wypada z darni, nawet przy starannym nawożeniu fosforem i potasem.

Nawożenie i wapnowanie

Lucerna ma duże wymagania pokarmowe, ale sama wiąże azot z powietrza. Nawożenie azotowe ogranicza się więc do dawek startowych, szczególnie na początku użytkowania lucernika. Znacznie większe znaczenie ma nawożenie fosforem i potasem, które zapewnia mocny system korzeniowy i regenerację po pokosach.

W praktyce pole pod lucernę przygotowuje się już w przedsiewnej uprawie przedsiewnej innych roślin, tak by wapnowanie i nawozy PK mogły się dobrze wymieszać z glebą. Lucerna czerpie składniki z głębszych warstw profilu, ale potrzebuje też ich wysokiej koncentracji w warstwie ornej, gdzie rozwijają się młode siewki.

Stanowisko i przedplon

Najlepsze stanowisko pod lucernę to pola po ziemniakach nawożonych obornikiem. Sprawdza się także uprawa po zbożach i rzepaku, jeśli gleba jest odchwaszczona i ma wyrównaną strukturę. Lucernę można traktować jako końcowy element zmianowania z udziałem zbóż i rzepaku, po którym wprowadza się zboża ozime lub jare.

Trzeba unikać pól z silną presją chwastów wieloletnich oraz stanowisk z podwyższonym poziomem wód gruntowych. Takie warunki sprzyjają zamieraniu korzeni i wypieraniu lucerny przez rośliny towarzyszące. Uprawa lucerny w tym samym miejscu co kilka lat z rzędu także nie jest dobrym pomysłem, bo sprzyja kumulacji chorób i szkodników.

Kiedy siać lucernę?

Termin siewu lucerny decyduje o sile wschodów, zimotrwałości i pierwszym plonie. W polskich warunkach stosuje się przede wszystkim siew wczesnowiosenny oraz siew letni, częściowo przesuwany na okres pożniwny. Wybór terminu zależy od przeznaczenia lucerny, warunków glebowych i organizacji prac w gospodarstwie.

Siew wiosenny

Klasyczny termin wiosenny przypada na drugą lub trzecią dekadę kwietnia. Gleba jest wtedy zwykle dobrze uwilgotniona po roztopach, a temperatura podłoża osiąga 8–12, maksymalnie 15°C. W takich warunkach nasiona lucerny kiełkują równomiernie, a siewki mają czas na dobre ukorzenienie się przed letnimi upałami.

Siew wiosenny jest szczególnie polecany przy uprawie lucerny na nasiona. Plantacje nasienne wymagają silnych, dobrze rozkrzewionych roślin, dlatego lucerna wysiewana na nasiona powinna rosnąć samodzielnie, bez rośliny ochronnej. Siew mieszany ze zbożem sprawdza się raczej przy lucernie na paszę, gdzie zależy nam na pierwszym pokosie z udziałem zboża.

Siew letni i pożniwny

W wielu gospodarstwach lucernę wysiewa się w lipcu lub w okresie późnego lata, często bezpośrednio po żniwach. Rolnicy z Mazowsza, Podlasia, Wielkopolski czy Pomorza, ankietowani w badaniu renowacji użytków zielonych, coraz częściej wskazują taki termin jako najpewniejszy w latach z częstymi letnimi suszami. Korzysta się wtedy z wilgoci po opadach burzowych i z lepszej dostępności sprzętu po zakończeniu żniw.

Siew letni wymaga jednak dobrej wilgotności gleby w okresie wschodów. Jeśli lipiec i sierpień są skrajnie suche, młode rośliny mogą zamierać. Rozwiązaniem są kwalifikowane nasiona wspomagane bakteriami Rhizobium oraz technologią otoczkowania, jak w lucernie Yellow Jacket firmy Barenbrug, które szybciej się ukorzeniają i lepiej znoszą krótkotrwałe niedobory wody.

Temperatura i warunki pogodowe

Lucerna jest ciepłolubna, ale najwrażliwsza jest na chłód w fazie kiełkowania. Minimalna temperatura gleby do siewu to około 8°C. Dalszy rozwój przebiega najlepiej przy temp. 20–25°C, dlatego nie ma sensu spieszyć się z bardzo wczesnym siewem, gdy ziemia jest jeszcze zimna i mokra.

Ważne jest też, aby wysiew lucerny następował co najmniej pół roku po zastosowaniu mocznika. Zbyt świeże dawki tego nawozu mogą uszkadzać młode siewki i zakłócać rozwój bakterii brodawkowych. W rejonach o częstych letnich suszach korzystny bywa termin późnego lata, tuż po opadach, kiedy wilgotność w warstwie siewnej jest jeszcze wysoka.

Jak przygotować pole pod lucernę?

Przy lucernie nie ma miejsca na improwizację. Roślina wymaga dobrze doprawionej, wyrównanej powierzchni pola oraz starannego odchwaszczenia jeszcze przed siewem. Młode siewki są wrażliwe zarówno na konkurencję chwastów, jak i na zaskorupienie powierzchni.

Odchwaszczanie i uprawki przedsiewne

Na początku trzeba zadbać o niski poziom zachwaszczenia. Większość herbicydów jest dla lucerny zbyt agresywna w fazie siewek, dlatego chwasty najlepiej ograniczać wcześniej, w przedplonie. Sprawdza się płytka uprawa pożniwna, powtórne włókowanie i bronowanie, a przed samym siewem – wałowanie w celu wyrównania powierzchni.

Wczesną wiosną wielu rolników wykonuje włókowanie i wałowanie, aby przerwać parowanie wody z gleby i rozbić zbitą skorupę po zimie. Dzięki temu powstaje lepsze łoże siewne, a nasiona lucerny trafiają na stałą, wilgotną warstwę. Na polach, gdzie występują chwasty wieloletnie, dobrym rozwiązaniem jest dwuetapowa uprawa pożniwna i ewentualne użycie herbicydu jeszcze przed siewem lucerny.

Przygotowując się do siewu, warto mieć pod ręką prosty plan działań:

• analiza pH i zasobności gleby wykonana z wyprzedzeniem,
• zaplanowane wapnowanie jesienne, jeśli odczyn jest zbyt niski,
• dobór nawożenia fosforem i potasem pod planowany plon lucerny,
• intensywne odchwaszczanie mechaniczne po żniwach przedplonu,
• uprawa przedsiewna tworząca wyrównaną, lekko zwięzłą warstwę siewną,
• końcowe wałowanie bezpośrednio przed wysiewem nasion.

Norma wysiewu i technika siewu

Nasiona lucerny wysiewa się zwykle w rzędy co około 15 cm. Norma wysiewu zależy od typu mieszanki i przeznaczenia, ale w skalach działkowych przyjmuje się około 0,5 kg na 500 m². W gospodarstwach towarowych przy lucernie czystosiewnej stosuje się najczęściej wyższe dawki, dobierane do odmiany i technologii gospodarstwa.

W siewie mieszanym ze zbożami najpierw wysiewa się zboże, a następnie lucernę, najlepiej siewnikiem o drobnym wysiewie. Ziarno zbożowe nie może zbyt mocno zagłuszyć siewek, dlatego normę wysiewu rośliny ochronnej zwykle się obniża. Ważne jest też, aby nie siać lucerny zbyt głęboko – wystarczy 1–2 cm, bo drobne nasiona mają ograniczone możliwości przebijania się przez grubą warstwę gleby.

Przy planowaniu normy wysiewu przydaje się prosta „checklista” techniczna:

1. ustalenie, czy lucerna będzie w czystym siewie, czy z rośliną ochronną,
2. dobranie normy wysiewu do zaleceń producenta nasion,
3. sprawdzenie kalibracji siewnika na drobne nasiona,
4. ustalenie głębokości siewu 1–2 cm w zależności od zwięzłości gleby,
5. zaplanowanie wałowania po siewie, by poprawić podsiąkanie wody,
6. kontrola równomierności wschodów na kilku losowych pasach pola.

Jak pielęgnować lucernę po siewie?

Prawidłowa pielęgnacja lucernika zaczyna się już od pierwszych dni po siewie. Trzeba zadbać o ograniczenie strat wilgoci, kontrolę chwastów oraz ochronę młodych siewek przed zbyt intensywnym spasaniem czy ugnieceniem przez maszyny.

Nawadnianie i ochrona przed suszą

Na glebach lżejszych największym problemem jest brak wody w okresie wschodów. Jeśli jest możliwość nawadniania, lucerna dobrze reaguje na podlewanie w pierwszych tygodniach po siewie. Nie chodzi o duże dawki, ale o utrzymanie równomiernej wilgotności w warstwie, w której znajdują się nasiona.

Głęboki system korzeniowy chroni lucernę przed długotrwałą suszą dopiero wtedy, gdy rośliny się w pełni ukorzenią. Do tego momentu o powodzeniu uprawy decydują pierwsze 4–6 tygodni po siewie. Zbyt wczesne koszenie lub intensywne wypasanie młodej lucerny osłabia rośliny i ogranicza ich zdolność do przetrwania suchych okresów w kolejnych latach.

Mieszanki odmian i dobór nasion

Na jakość i stabilność plonu bardzo mocno wpływa wybór materiału siewnego. Jednym z rozwiązań są mieszanki dwóch odmian, takie jak Top Duo Alfa, tworzone na bazie odmian Mezzo i Andantino. Taki dobór zapewnia wysoki udział białka, dobrą zimotrwałość i odporność na choroby w każdym pokosie, bez „rozmywania” cech przez zbyt dużą liczbę składników mieszanki.

Coraz większą popularność zdobywają także nasiona otoczkowane, np. lucerna Yellow Jacket firmy Barenbrug. Otoczka zawiera bakterie Rhizobium oraz składniki wspierające wczesny rozwój siewek. W praktyce przekłada się to na szybsze ukorzenienie, lepsze wykorzystanie wody z profilu glebowego i większą pewność przezimowania przy siewie późnym latem.

Kwalifikowany materiał siewny z aktywnymi bakteriami brodawkowymi to inwestycja w silny lucernik, który utrzyma wysoki plon przez kilka sezonów użytkowania.

W wielu gospodarstwach z użytkami zielonymi lucerna jest dziś stałym elementem struktury zasiewów. Dobrze dobrany termin siewu, dopracowane przygotowanie gleby i świadomy wybór odmian sprawiają, że lucerna staje się stabilnym źródłem białka z własnego pola, niezależnie od zmiennych cen śrut sojowych czy rzepakowych.